Historyczna rezydencja biskupów warmińskich
Zamek biskupi w Lidzbarku Warmińskim to jeden z najwybitniejszych przykładów gotyckiej architektury rezydencjonalno-obronnej w Polsce, o najlepiej zachowanej oryginalnej substancji zabytkowej oraz wystroju wnętrz.
Zbudowany w latach 1350-1401, jest jednym z najcenniejszych średniowiecznych zamków ceglanych w Europie. Od połowy XIV wieku do 1795 roku był główną rezydencją biskupów warmińskich, którzy w swoim warmińskim dominium sprawowali władzę kościelną i świecką. Od pokoju toruńskiego, w 1466 r., do rozbiorów Polski, zamek wraz z Warmią był pod opieką Rzeczypospolitej.
Warownia jest dziełem monumentalnej architektury gotyku ceglanego, łączy walor obronny z reprezentacyjnym. Wywodzi się tradycji zamków konwentualnych państwa krzyżackiego, stanowiących na tle europejskim unikatową, charakterystyczną. Spośród zachowanych zamków w tej grupie, zamek biskupów warmińskich w największym stopniu spełnia kryterium zachowania autentyzmu i integralności substancji zabytkowej, zachował oryginalną strukturę budowlaną bryły i wnętrz. Wnętrza nakryte są dekoracyjnymi sklepieniami: krzyżowo-żebrowymi w piwnicach, gwiaździstymi w pomieszczeniach reprezentacyjnych. W salach piętra mieszkalno-reprezentacyjnego i na ścianach górnych krużganków zachowały się cenne, w większości gotyckie malowidła o bogatym programie ikonograficznym.
Zachowane malowidła ścienne z XIV i XV wieku w komnatach piętra reprezentacyjnego oraz piętra gotyckich krużganków dziedzińca nigdzie indziej nie przetrwały w takiej skali, o takim bogactwie treści i poziomie artystycznym, zespół malowideł krużganka nosi cechy kręgu artystów związanych z dworem cesarskim w Pradze. Zamek ma również cenne nawarstwienia nowożytne, to głównie kaplica zamkowa, z zachowaną gotycką strukturą sklepień z narzuconym, jednorodnym wyposażeniem rokokowym, łącznie z organami piszczałkowymi, fundacji biskupa Adama Stanisława Grabowskiego, z połowy XVIII wieku. Wyjątkowym przykładem zachowania żywej tradycji zamku mimo zmian historycznych i własnościowych jest fryz z herbami kolejnych biskupów w Wielkim Refektarzu zamku, zapoczątkowany w połowie XVII wieku, aktualizowany do dziś.
Ważna w skali kraju pozycja biskupa warmińskiego sprawiała, że godność te sprawowali najwybitniejsi przedstawiciele elity kościelnej i państwowej. Wśród rezydujących na zamku biskupów byli wybitni uczeni, mężowie stanu, humaniści, m.in. Stanisław Hozjusz, Jan Dantyszek, Marcin Kromer i Ignacy Krasicki.
Ignacy Krasicki był ostatnim biskupem warmińskim i ostatnim polskim zarządcą rezydującym na zamku w Lidzbarku Warmińskim. Spędził tu blisko 30 lat (1767–1794), przekształcając biskupią rezydencję w ośrodek życia literackiego i towarzyskiego oświecenia. Tu powstały m.in. jego „Bajki i przypowieści” oraz „Monachomachia”. W lidzbarskich murach rozwinął w pełni swój talent literacki, pisząc satyry, poematy heroikomiczne i pierwszą polską powieść („Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”). Zamek słynął z bogatego życia dworskiego, kolekcji sztuki biskupa, biblioteki oraz teatru zamkowego. Przede wszystkim z pięknych ogrodów, które pielęgnował, przekształcał i które zasłynęły nie tylko w Prusach i Rzeczpospolitej. Mieszkańcem zamku był też Mikołaj Kopernik.
Mikołaj Kopernik (1473-1543), na zamku lidzbarskim mieszkał na stałe w latach 1495-1496 oraz 1503-1510. Na Warmii spędził ponad 40 lat swojego życia, głównie we Fromborku, tam prowadził swoje obserwacje astronomiczne. W Olsztynie, na zamku, jako administrator mieszkał prawie pięć lat, w latach 1516-1521. Najmniej znany jest okres lidzbarski, a ważny w życiu Kopernika, bo tu u boku wuja, swojego opiekuna - ówczesnego biskupa Warmii Łukasza Watzenrode (1489-1512) – kształcił się i dokonywał wyborów życiowych. Łukasz Watzenrode był ważną osobistością, doradcą trzech kolejnych królów Polski, senatorem Królestwa Polskiego, szykował dla swego siostrzeńca karierę duchowno-polityczną, zgodnie z wolą kapituły warmińskiej wysłał na studia medyczne do Padwy, by Kopernik mógł zostać lekarzem biskupów warmińskich. Poza czasem spędzonymi u boku wuja, ówczesny Heilsberg, jako stolica dominium z główną rezydencją biskupów, pozostał miejscem często przez Kopernika odwiedzanym. Lata, w których mieszkał na zamku poza uczestnictwem w pracy i życiu dworu biskupiego wypełnił pracą naukową. Przetłumaczył z greki na łacinę 86 listów pisarza bizantyjskiego Teofilakta Symokatty z VII wieku n.e., wydanych drukiem w Krakowie w 1509 roku. Przede wszystkim jednak na zamku w Lidzbarku, Kopernik sformułował podwaliny swej teorii heliocentrycznej, które spisał w t.zw. Komentarzyku (Commentariolus). Komentarzyk w licznych odpisach wędrował po Europie jeszcze w końcu XVI wieku. Zatem to z zamku w Lidzbarku Warmińskim po raz pierwszy wyszła w świat genialna myśl Mikołaja Kopernika.
Po rozbiorach Rzeczypospolitej zamek opustoszał. Władze pruskie przeznaczały go na różne cele: w okresie wojen napoleońskich umieszczono w nim szpital, piekarnię, magazyny, koszary, po tym czasie opustoszał. W latach 1859-1932 mieścił się w nim Sierociniec Fundacji św. Józefa. Adaptacji zamku na potrzeby sierocińca i szpitala dokonał Edward Jester (1791-1864), zamieszkały w Lidzbarku Warmińskim architekt. Jester dobrze znał i cenił architekturę zamku, jego pomiary i rysunki wykorzystał Ferdynand von Quast w pracy do pierwszego albumu o gotyckiej architekturze Warmii. Jester świadomy unikatowej, gotyckiej architektury zamku, w najwyższym stopniu zachował zabytkowy charakter budowli. Prace trwały 1856 – 1859, adaptacja nie objęła piętra reprezentacyjnego, podobnie przyziemia i piwnic, a wszelkie, konieczne przekształcenia były odwracalne.
Od połowy XIX w. gotycka rezydencja stała się przedmiotem zainteresowania historyków i konserwatorów. Pierwsze prace restauratorskie przeprowadzono w latach 1927-1936, a proces restauracji trwa do dziś. W 1933 roku utworzono na zamku muzeum. Lidzbarski zamek przetrwał II wojnę światową prawie nienaruszony. Od 1964 roku jest siedzibą oddziału Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. W 2018 roku otrzymał tytuł Pomnika Historii.
Staraniem Muzeum Warmii i Mazur zamek oraz jego otoczenie objęty został wielostronnym programem konserwatorsko-remontowym, trwającym w sumie piętnaście lat (3 etapy) w latach 2009 -2024. Projekt pod nazwą: „Konserwacja i restauracja XIV-wiecznego zamku w Lidzbarku Warmińskim – perły architektury gotyckiej w Polsce”, finansowany był z funduszy Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego, budżetu Państwa i Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Samorządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego.
Wielka rewaloryzacja zamku i jego otoczenia objęła m.in. remonty dachów, konserwację ceglanych elewacji, polichromii krużganków, modernizację większości instalacji, adaptację piwnic i pomieszczeń przyziemia na cele wystawowe, konserwację organów i prospektu, rewaloryzację murów oporowych, rekonstrukcję mostu, nową trasę turystyczną na międzymurzach oraz odtworzenie ogrodów biskupich w dawnej suchej fosie.
W całości zamek udostępniony jest do zwiedzania, prezentowanych tu jest kilkanaście wystaw stałych i czasowych od archeologii przez dawne uzbrojenie, sztukę gotycką, rzemiosło artystyczne, po rzeźbę, malarstwo dawne i współczesne. Zamek prowadzi również bogatą ofertę kulturalno-edukacyjną./Małgorzata Jackiewicz-Garniec
fot. Radek Niemczynowicz
ENG
The Bishop’s castle in Lidzbark Warmiński is one of the most ambitious examples of gothic residential and defensive architecture in Poland with some of the best-preserved original historic fabric and interior decoration.
The castle was built between 1350 and 1401 and is one of the most valuable medieval castles in Europe. From the mid-14th century until 1795, it was the main residence of the Bishops of Warmia. From the Second Peace of Thorn (1466) to the Partitions of Poland castle and Warmia were under Polish rule.
The medieval stronghold is a masterpiece of monumental brick gothic architecture combining defensive and representative functions. The castle is an example of the tradition of conventual castles of in the Teutonic Order’s state. The castle has preserved original structure and interior. The interiors are covered with decorative vaults: cross-ribbed vaults in the basements, stellar vaults in the representative rooms. Gothic wall paintings have survived in the residential and representative halls on the first floor.
The castle also contains valuable early modern additions, most notably castle chapel with the gothic structure of vaults, the Rococo interior and pipe organ. It was founded of bishop Adam Stanisław Grabowski in the midd-18th century”.
Heraldic frieze in the Great Refectory is exceptional example of maintaining the castle’s living tradition despite historical and ownership changes.
The important position of the Bishop of Warmia on a national scale meant that this office was held by the most distinguished representatives of the ecclesiastical and state elite. Among the bishops who resided at the castle were eminent scholars, statesmen, and humanists, including Stanislaus Hosius, Johannes Dantiscus, Marcin Kromer, and Ignacy Krasicki.
Ignacy Krasicki (Polish writer of the Enlightenment) was the last Bishop of Warmia and last polish castle administrator who resided in the castle in Lidzbark Warmiński. He lived there for about 30 years (1767-1794). Here he wrote his most popular literary works including „The Adventures of Mr. Nicholas Wisdom”. Nicolaus Copernicus (1473-1543) in 1495-1496 and 1503-1510 also lived at Lidzbark Warmiński Castle. He spent over 40 years of his life in Warmia (in Frombork, Olsztyn and Lidzbark Warmiński). In this castle he developed the foundations of his heliocentric theory which were outlined in „Commentariolus”.
After the partitions of Poland the castle became deserted. The Prussian authorities designated it for use as a hospital (during the Napoleonic Wars), bakery, warehouses, military barracks. In 1859-1932 the castle served as an orphanage.
Thanks to the efforts of the Museum of Warmia and Mazury, the castle and surroundings in a comprehensive conservation and renovation programme, which lasted a total of fifteen years and was carried out in three stages between 2009 and 2024.The project, entitled “Conservation and Restoration of the 14th-Century Castle in Lidzbark Warmiński – a Pearl of Gothic Architecture in Poland,” was financed by the European Economic Area Financial Mechanism, the state budget, the Ministry of Culture and National Heritage, and the Warmian-Masurian Voivodeship government.
The entire castle is open to visitors. There are several permanent and temporary exhibitions (archeology, historic armament, gothic art, artistic craftsmanship, old and modern paintings).
Zbudowany w latach 1350-1401, jest jednym z najcenniejszych średniowiecznych zamków ceglanych w Europie. Od połowy XIV wieku do 1795 roku był główną rezydencją biskupów warmińskich, którzy w swoim warmińskim dominium sprawowali władzę kościelną i świecką. Od pokoju toruńskiego, w 1466 r., do rozbiorów Polski, zamek wraz z Warmią był pod opieką Rzeczypospolitej.
Warownia jest dziełem monumentalnej architektury gotyku ceglanego, łączy walor obronny z reprezentacyjnym. Wywodzi się tradycji zamków konwentualnych państwa krzyżackiego, stanowiących na tle europejskim unikatową, charakterystyczną. Spośród zachowanych zamków w tej grupie, zamek biskupów warmińskich w największym stopniu spełnia kryterium zachowania autentyzmu i integralności substancji zabytkowej, zachował oryginalną strukturę budowlaną bryły i wnętrz. Wnętrza nakryte są dekoracyjnymi sklepieniami: krzyżowo-żebrowymi w piwnicach, gwiaździstymi w pomieszczeniach reprezentacyjnych. W salach piętra mieszkalno-reprezentacyjnego i na ścianach górnych krużganków zachowały się cenne, w większości gotyckie malowidła o bogatym programie ikonograficznym.
Zachowane malowidła ścienne z XIV i XV wieku w komnatach piętra reprezentacyjnego oraz piętra gotyckich krużganków dziedzińca nigdzie indziej nie przetrwały w takiej skali, o takim bogactwie treści i poziomie artystycznym, zespół malowideł krużganka nosi cechy kręgu artystów związanych z dworem cesarskim w Pradze. Zamek ma również cenne nawarstwienia nowożytne, to głównie kaplica zamkowa, z zachowaną gotycką strukturą sklepień z narzuconym, jednorodnym wyposażeniem rokokowym, łącznie z organami piszczałkowymi, fundacji biskupa Adama Stanisława Grabowskiego, z połowy XVIII wieku. Wyjątkowym przykładem zachowania żywej tradycji zamku mimo zmian historycznych i własnościowych jest fryz z herbami kolejnych biskupów w Wielkim Refektarzu zamku, zapoczątkowany w połowie XVII wieku, aktualizowany do dziś.
Ważna w skali kraju pozycja biskupa warmińskiego sprawiała, że godność te sprawowali najwybitniejsi przedstawiciele elity kościelnej i państwowej. Wśród rezydujących na zamku biskupów byli wybitni uczeni, mężowie stanu, humaniści, m.in. Stanisław Hozjusz, Jan Dantyszek, Marcin Kromer i Ignacy Krasicki.
Ignacy Krasicki był ostatnim biskupem warmińskim i ostatnim polskim zarządcą rezydującym na zamku w Lidzbarku Warmińskim. Spędził tu blisko 30 lat (1767–1794), przekształcając biskupią rezydencję w ośrodek życia literackiego i towarzyskiego oświecenia. Tu powstały m.in. jego „Bajki i przypowieści” oraz „Monachomachia”. W lidzbarskich murach rozwinął w pełni swój talent literacki, pisząc satyry, poematy heroikomiczne i pierwszą polską powieść („Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”). Zamek słynął z bogatego życia dworskiego, kolekcji sztuki biskupa, biblioteki oraz teatru zamkowego. Przede wszystkim z pięknych ogrodów, które pielęgnował, przekształcał i które zasłynęły nie tylko w Prusach i Rzeczpospolitej. Mieszkańcem zamku był też Mikołaj Kopernik.
Mikołaj Kopernik (1473-1543), na zamku lidzbarskim mieszkał na stałe w latach 1495-1496 oraz 1503-1510. Na Warmii spędził ponad 40 lat swojego życia, głównie we Fromborku, tam prowadził swoje obserwacje astronomiczne. W Olsztynie, na zamku, jako administrator mieszkał prawie pięć lat, w latach 1516-1521. Najmniej znany jest okres lidzbarski, a ważny w życiu Kopernika, bo tu u boku wuja, swojego opiekuna - ówczesnego biskupa Warmii Łukasza Watzenrode (1489-1512) – kształcił się i dokonywał wyborów życiowych. Łukasz Watzenrode był ważną osobistością, doradcą trzech kolejnych królów Polski, senatorem Królestwa Polskiego, szykował dla swego siostrzeńca karierę duchowno-polityczną, zgodnie z wolą kapituły warmińskiej wysłał na studia medyczne do Padwy, by Kopernik mógł zostać lekarzem biskupów warmińskich. Poza czasem spędzonymi u boku wuja, ówczesny Heilsberg, jako stolica dominium z główną rezydencją biskupów, pozostał miejscem często przez Kopernika odwiedzanym. Lata, w których mieszkał na zamku poza uczestnictwem w pracy i życiu dworu biskupiego wypełnił pracą naukową. Przetłumaczył z greki na łacinę 86 listów pisarza bizantyjskiego Teofilakta Symokatty z VII wieku n.e., wydanych drukiem w Krakowie w 1509 roku. Przede wszystkim jednak na zamku w Lidzbarku, Kopernik sformułował podwaliny swej teorii heliocentrycznej, które spisał w t.zw. Komentarzyku (Commentariolus). Komentarzyk w licznych odpisach wędrował po Europie jeszcze w końcu XVI wieku. Zatem to z zamku w Lidzbarku Warmińskim po raz pierwszy wyszła w świat genialna myśl Mikołaja Kopernika.
Po rozbiorach Rzeczypospolitej zamek opustoszał. Władze pruskie przeznaczały go na różne cele: w okresie wojen napoleońskich umieszczono w nim szpital, piekarnię, magazyny, koszary, po tym czasie opustoszał. W latach 1859-1932 mieścił się w nim Sierociniec Fundacji św. Józefa. Adaptacji zamku na potrzeby sierocińca i szpitala dokonał Edward Jester (1791-1864), zamieszkały w Lidzbarku Warmińskim architekt. Jester dobrze znał i cenił architekturę zamku, jego pomiary i rysunki wykorzystał Ferdynand von Quast w pracy do pierwszego albumu o gotyckiej architekturze Warmii. Jester świadomy unikatowej, gotyckiej architektury zamku, w najwyższym stopniu zachował zabytkowy charakter budowli. Prace trwały 1856 – 1859, adaptacja nie objęła piętra reprezentacyjnego, podobnie przyziemia i piwnic, a wszelkie, konieczne przekształcenia były odwracalne.
Od połowy XIX w. gotycka rezydencja stała się przedmiotem zainteresowania historyków i konserwatorów. Pierwsze prace restauratorskie przeprowadzono w latach 1927-1936, a proces restauracji trwa do dziś. W 1933 roku utworzono na zamku muzeum. Lidzbarski zamek przetrwał II wojnę światową prawie nienaruszony. Od 1964 roku jest siedzibą oddziału Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. W 2018 roku otrzymał tytuł Pomnika Historii.
Staraniem Muzeum Warmii i Mazur zamek oraz jego otoczenie objęty został wielostronnym programem konserwatorsko-remontowym, trwającym w sumie piętnaście lat (3 etapy) w latach 2009 -2024. Projekt pod nazwą: „Konserwacja i restauracja XIV-wiecznego zamku w Lidzbarku Warmińskim – perły architektury gotyckiej w Polsce”, finansowany był z funduszy Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego, budżetu Państwa i Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Samorządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego.
Wielka rewaloryzacja zamku i jego otoczenia objęła m.in. remonty dachów, konserwację ceglanych elewacji, polichromii krużganków, modernizację większości instalacji, adaptację piwnic i pomieszczeń przyziemia na cele wystawowe, konserwację organów i prospektu, rewaloryzację murów oporowych, rekonstrukcję mostu, nową trasę turystyczną na międzymurzach oraz odtworzenie ogrodów biskupich w dawnej suchej fosie.
W całości zamek udostępniony jest do zwiedzania, prezentowanych tu jest kilkanaście wystaw stałych i czasowych od archeologii przez dawne uzbrojenie, sztukę gotycką, rzemiosło artystyczne, po rzeźbę, malarstwo dawne i współczesne. Zamek prowadzi również bogatą ofertę kulturalno-edukacyjną./Małgorzata Jackiewicz-Garniec
fot. Radek Niemczynowicz
ENG
The Bishop’s castle in Lidzbark Warmiński is one of the most ambitious examples of gothic residential and defensive architecture in Poland with some of the best-preserved original historic fabric and interior decoration.
The castle was built between 1350 and 1401 and is one of the most valuable medieval castles in Europe. From the mid-14th century until 1795, it was the main residence of the Bishops of Warmia. From the Second Peace of Thorn (1466) to the Partitions of Poland castle and Warmia were under Polish rule.
The medieval stronghold is a masterpiece of monumental brick gothic architecture combining defensive and representative functions. The castle is an example of the tradition of conventual castles of in the Teutonic Order’s state. The castle has preserved original structure and interior. The interiors are covered with decorative vaults: cross-ribbed vaults in the basements, stellar vaults in the representative rooms. Gothic wall paintings have survived in the residential and representative halls on the first floor.
The castle also contains valuable early modern additions, most notably castle chapel with the gothic structure of vaults, the Rococo interior and pipe organ. It was founded of bishop Adam Stanisław Grabowski in the midd-18th century”.
Heraldic frieze in the Great Refectory is exceptional example of maintaining the castle’s living tradition despite historical and ownership changes.
The important position of the Bishop of Warmia on a national scale meant that this office was held by the most distinguished representatives of the ecclesiastical and state elite. Among the bishops who resided at the castle were eminent scholars, statesmen, and humanists, including Stanislaus Hosius, Johannes Dantiscus, Marcin Kromer, and Ignacy Krasicki.
Ignacy Krasicki (Polish writer of the Enlightenment) was the last Bishop of Warmia and last polish castle administrator who resided in the castle in Lidzbark Warmiński. He lived there for about 30 years (1767-1794). Here he wrote his most popular literary works including „The Adventures of Mr. Nicholas Wisdom”. Nicolaus Copernicus (1473-1543) in 1495-1496 and 1503-1510 also lived at Lidzbark Warmiński Castle. He spent over 40 years of his life in Warmia (in Frombork, Olsztyn and Lidzbark Warmiński). In this castle he developed the foundations of his heliocentric theory which were outlined in „Commentariolus”.
After the partitions of Poland the castle became deserted. The Prussian authorities designated it for use as a hospital (during the Napoleonic Wars), bakery, warehouses, military barracks. In 1859-1932 the castle served as an orphanage.
Thanks to the efforts of the Museum of Warmia and Mazury, the castle and surroundings in a comprehensive conservation and renovation programme, which lasted a total of fifteen years and was carried out in three stages between 2009 and 2024.The project, entitled “Conservation and Restoration of the 14th-Century Castle in Lidzbark Warmiński – a Pearl of Gothic Architecture in Poland,” was financed by the European Economic Area Financial Mechanism, the state budget, the Ministry of Culture and National Heritage, and the Warmian-Masurian Voivodeship government.
The entire castle is open to visitors. There are several permanent and temporary exhibitions (archeology, historic armament, gothic art, artistic craftsmanship, old and modern paintings).
